گنبد قابوس و كميسيون دولتين عليتين ايران و روس گنبد قابوس در نيم فرسخى خرابهء شهر جرجان واقع است . نظير اين گنبد در ايران زمين نيست . در سنهء هزار و سيصد و بيست كه عمدة الامراء العظام ميرزا رضا خان سرتيپ مهندس از طرف وزارت جليلهء خارجه مأمور اخذ اطلّاعات سرحدى و كميسيونى و نقشه بردارى بوده‌اند به دقت گنبد قابوس و كميسيون‌ها را ديده و مسّاحى كرده‌اند و خود نگارنده هم در سنهء 1321 كه مأمور گوكلان بود ديده اطلاعات ايشان و خودم را عرضه مىدارم . / 59 / اين گنبد عبارت از مناره‌ايست به شكل استوانهء مضلع و داراى ده ضلع متساوى و عرض هر ضلع پنج متر و چهل سانتى متر است و هر كدام از اين ده ضلع مركب از سه ترك است و هر تركى دو متر عرض دارد . اكنون چنان مىنمايد كه اين گنبد در روى تپّه واقع است . ليكن مسلّم است كه اين تپه نه طبيعى است و نه مصنوعى ، بلكه تپه‌ايست كه به واسطهء انهدام ابنيهء دور گنبد بر رويهم اين تپه احداث شده و تقريبا بيست الى بيست و پنج متر ارتفاع اين تپه است از سطح زمين . به هر حال الان ارتفاع گنبد از روى تپه كليّهء شصت و پنج متر مىباشد . به اين معنى كه ابتداء از سطح تپه پنجاه و پنج متر مستقيما بالا رفته و بعد از آن ده متر هم به شكل مخروطى روى او ساخته شده و ميان آن مخروطى هم خالى است و روزنه‌اى به سمت جنوب غربى دارد . ولى راهش تاكنون معلوم نشده و كسى نتوانسته است برود و آنچه ظاهرا معلوم شده و حدس مىرود بايد ابتداى گنبد از روى سطح زمين و كف گنبد بوده . زيرا كه اولا بديهى است كه بناى به اين استحكام و عظمت را محال است در روى تپهء مصنوعى بنا كنند و تپّهء طبيعى هم نيست و علامت و آثار ابنيه از چهار سمت و بلكه از همه نقاط تپّه پيدا و آشكار است ، و در ابنيه داشتن دور گنبد شكى نيست و ثانيا مقبرهء قابوس بن وشمگير موافق ثبت تواريخ نبايد در اين گنبد باشد ، ولى تاكنون آثارى از مقبره على الظاهر پيدا نشده و سه سال قبل جهت كشف مقبره كف خالى گنبد را به قدر چهارده ذرع كنده‌اند چيزى معلوم نشده مأيوس گشته پر كرده‌اند . و ليكن از قرار معلوم گويا بعدها روس‌ها محرمانه راهى به مقبره پيدا كرده‌اند و اگر حقيقت داشته باشد البته چيزها و اشياى نفيسه به دست آورده يا خواهند آورد . ذكر شد كه گنبد داراى ده ضلع / 60 / است و در دو موقع : يك مرتبه بالا و يك مرتبه در پايين .